Chronisch ziek: werken met een lijf dat niet altijd meewerkt
Een chronische aandoening gaat nooit meer helemaal weg. Doorwerken lukt vaak wel, als werkgever en medewerker er samen ruimte voor maken. Stafarts en bedrijfsarts Aukje Huurman vertelt je hoe je dat aanpakt.
Een migraineaanval laat zich niet inplannen voor het weekend. Wie diabetes heeft, controleert zijn bloedsuiker wanneer dat nodig is, ook midden in een overleg. Bij MS kan wat je aankunt per periode flink verschillen. Of het nu gaat om MS, reuma, astma, diabetes of migraine: een chronische aandoening houdt zich niet aan werktijden. Hoe een werkgever daarmee omgaat, maakt een groot verschil.
Aukje ziet in de praktijk werkgevers die echt met hun mensen meedenken. “Die zijn met elkaar in gesprek en weten van elkaar wat er speelt,” vertelt ze. “Werkgever en werknemer maken dan samen afspraken over wat wel kan.” Het effect is opvallend. Die medewerkers zie je vaak niet meer terug in het verzuim, omdat er op tijd naar de situatie wordt gekeken. Ze melden zich simpelweg niet ziek.
Andere werkgevers vinden dat lastiger. “Die denken dat een werknemer zijn ziektebeeld bij de voordeur kan laten liggen,” zegt Aukje. “Ze snappen niet dat je de hele dag ziek bent, en niet alleen in je eigen tijd.”
Goede periodes, slechte periodes
Sommige chronische aandoeningen worden geleidelijk erger. Bij veel andere wisselt het: de ene periode heb je veel last, de volgende weinig. Aukje stelt het zich graag grafisch voor. “Je hebt een normale belastbaarheid en daar schommel je omheen. Bij het ene ziektebeeld schommel je rond normaal, bij het andere rond een laag niveau.”
MS is daar een duidelijk voorbeeld van. “Dan kun je periodes echt helemaal niks en andere periodes kun je redelijk functioneren,” legt ze uit. Die wisselingen maken vooruitkijken lastig, voor de medewerker zelf en voor de werkgever. “Je weet eigenlijk niet of je terugkomt naar normaal, of dat je in een langzaam glijdende lijn naar beneden zit.”
Van diagnose naar belastbaarheid
Komt een medewerker met een chronische aandoening bij Aukje op het spreekuur, dan verzamelt ze eerst informatie. Welke ziekte is vastgesteld en hoe verliep de aanloop ernaartoe? En welke klachten spelen er? Daarna maakt ze de vertaalslag naar wat iemand nog kan. “Is iemand moe? Heeft iemand gebrek aan energie of moeite om zich te focussen? Hoe herstelt iemand van een inspanning? En hoe verhoudt die energie zich over de dag en tot het werk?”
Opvallend genoeg zegt de precieze diagnose minder over de belastbaarheid dan je zou denken. “Of je nu reuma hebt, artrose of fibromyalgie, wat mensen aankunnen is vaak hetzelfde,” zegt Aukje. “Fysiek kunnen mensen gewoon minder hebben. Een minder hoog werktempo, minder vaak en minder lang lopen.” Bij reuma komt daar regelmatig bij dat iemand slecht tegen kou of juist tegen warmte kan.
Achter elke diagnose zit bovendien een mens. Aukje let altijd op hoe iemand zichzelf ziet. Is dit me overkomen? Of: dit heb ik nu eenmaal, en ondanks dat wil ik dingen blijven doen? “De manier waarop mensen omgaan met hun ziek zijn en met de beperkingen die daaruit voortkomen, speelt een grote rol. Net als de manier waarop ze toch zingeving zoeken in werk.”
Niemand zit voor zijn lol thuis
Bij werkgevers leeft soms het idee dat een zieke medewerker onvoldoende meewerkt, of het eigenlijk wel prettig vindt om thuis te zitten. Volgens Aukje klopt dat beeld meestal helemaal niet. “Als je een chronische ziekte hebt, is dat vaak hard werken. Je moet naar je gewone werk én je moet werken aan je herstel. Oefeningen, huiswerk, medicatie, plus een lijf dat niet meewerkt. Ondertussen loopt iedereen gewoon door, en dat kost energie.”
Wie chronisch ziek is, heeft tijd nodig om te herstellen, te wennen en een nieuw evenwicht te vinden. Lukt het niet om al die ballen hoog te houden, dan volgt verlies op meerdere fronten tegelijk. “Je lijf laat je in de steek, je wordt geraakt in je autonomie en vaak raak je je werk kwijt,” zegt Aukje. “Je raakt ook vrienden kwijt, omdat die op een gegeven moment denken: die meldt zich altijd af. Uiteindelijk ga je ook nog eens in inkomsten achteruit.” Daarom legt ze werkgevers altijd uit dat de meeste mensen niet voor hun lol thuiszitten.
Waarom medewerkers liever zwijgen
Openheid tussen medewerker, werkgever en bedrijfsarts maakt veel mogelijk. Toch blijft het vaak stil, zeker bij aandoeningen die tot vaker verzuim leiden. “Werknemers zijn altijd een beetje terughoudend over hun medische situatie,” vertelt Aukje. “Ze zijn bang dat het gevolgen heeft voor hun kansen op promotie, of dat ze eruit vliegen. Helemaal ongegrond is die angst niet, want het gebeurt in de praktijk soms ook.”
Daar ligt een opdracht voor werkgevers. Aanpassingen die werken, draaien volgens Aukje vaak om onderling vertrouwen en eigen regie. Een medewerker die zelf zijn werktijden of taken een beetje kan schuiven, af en toe extra hersteltijd neemt, thuiswerkt of tijdelijk verantwoordelijkheid bij een collega legt, heeft een grotere kans om aan het werk te blijven.
Zwaar werk, weinig speelruimte
Die regelruimte is niet in elke functie even groot. Op kantoor schuif je makkelijker met uren en taken dan aan een productielijn, waar de hele keten van de medewerker afhankelijk is. Loop je weg bij je machine, dan stokt het proces. En wie door reuma last heeft van voeten of gewrichten, staat niet makkelijk de hele dag aan die machine.
In de schoonmaak en de logistiek wordt terugkeer al snel lastig. Schoonmakers werken in een hoog tempo en vaak in hun eentje. Zwaar werk kan bovendien zelf klachten veroorzaken: armklachten bij schoonmakers, versleten knieën en heupen bij stratenmakers.
Een werkplekonderzoek kan dan uitkomst bieden. Een fysiotherapeut of ergotherapeut kijkt mee op de werkvloer en geeft gerichte adviezen. “Als bedrijfsarts loop ik natuurlijk niet op die werkvloer rond,” stelt Aukje. “Soms zijn dingen gewoon heel onhandig ingeregeld, waardoor mensen met zware emmers moeten zeulen.” Sommige werkgevers gaan nog een stap verder en onderzoeken bijvoorbeeld de inzet van exoskeletten om medewerkers fysiek te ondersteunen.
Blijkt al snel dat terugkeer in het eigen werk er niet in zit, dan adviseert Aukje om vroeg een tweede spoor in te zetten. “Zo mis je geen kansen in de re-integratie.” Voor de medewerker is dat een harde boodschap, die ze toch liever vroeg dan laat brengt.
Werk als onderdeel van herstel
De kans dat medewerkers met een chronische aandoening op een gegeven moment uit beeld raken, is volgens Aukje groot. Daarom wil ze tijdig inzetten op activatie. “Werk hoeft in eerste instantie niet per se het doel te zijn. Je kunt werk ook gebruiken als middel om te herstellen.”
Dat kan al heel vroeg beginnen. In sommige ziekenhuizen kijken bedrijfsarts en arbeidsdeskundige mee zodra iemand een nieuwe knie krijgt. “Dat schijnt echt wel hele mooie resultaten te hebben: een snellere en duurzamere terugkeer naar werk.”
Hoe zie jij jezelf over vijf jaar?
Werkgevers en medewerkers moeten volgens Aukje eerder en vaker met elkaar praten, zeker in fysiek zwaar werk. “We moeten allemaal langer doorwerken. De kans dat we iets gaan mankeren, is gewoon groter. Hoe zie jij jezelf over vijf jaar? Zie je jezelf dit nog doen?”
Iedereen heeft daarin een eigen rol, en van iedereen wordt iets verwacht. “Het hebben van een chronische ziekte wil niet zeggen dat je afgeschreven bent of dat je niet mee kunt doen,” legt Aukje uit. “Met z’n allen streef je naar passend werk, zodat mensen een reden hebben om ’s ochtends hun bed uit te komen. Dat is gewoon belangrijk voor mensen.”
Het begint met een eerlijk gesprek: een werkgever die vraagt wat iemand nodig heeft, en een medewerker die durft te antwoorden.
Nieuwsbrief, schrijf je in
Wil je meer waardevolle inzichten ontvangen over verzuim, preventie en duurzame inzetbaarheid? Dan vragen we je aandacht, het is namelijk tijd voor actie. Schrijf je nu in voor onze nieuwsbrief.
We horen graag van je
Kennismaken? Een vraag stellen of op zoek naar advies?
We helpen je graag op weg.